Uittreksel uit het boek van Ds A.W.K. Voet van Oudheusden, waar het belang van Sint Emerentiana nog eens wordt onderstreept.

****************

Ao. 1428. den 23. Febr. is Culenburg byna in den nagt overrompelt, dog wonderlyk verlost van moord, brand en plondering, 't welk toeging alsvolgt.

Rudolf van Diepholt, wien dit godloos stuk, om Bisschop Sweder te vergeeven, mislukt was, zogt op eene andere wyze zich te wreeken, de Stad te overrompelen, en den Bisschop in zyne handen te krygen. Hy zend Jan van Bueren Proost van Aken en St. Marie t' Utrecht (en volgens Sweder Origines) ook den Heer van Bueren, midsgaders veele van de Hoeksche Partye en veel krygsvolk omtrent zamen vyftien hondert mannen sterk, welke des nagts aen de Oostzyde van de Stad, daer het School doe was en nog is, een brugge over de graft wierpen en de Stads muer beklommen: De Proost quam met 40 man binnen: Tot een Teken voor de geene, die nog buiten waren, staeken zy de Trompet: De Borgers onraet verneemende quamen voor den dag, terwyl de Vyanden, die binnen waren, naer de Poort Spoeden om die te openen voor degeene, die buiten waren, onderwege vier ongewapende Borgers dood slaende.

Intusschen de Borgery, in de wapenen gekoomen en zamen gerot zynde, bood wakker tegenstand, en kregen den Proost met agtien man van de zyne omtrent de vier hoeken gevangen, die zy aenstonds nedervelden behalve den Proost, dien een Schandelyker, Smaedelyker en Smertelyker dood beschoren was, want onder de Wyven geraekt, wierd hy na de Oude Vismarkt getrokken, en aldaer op een der Visbanken geworpen en aen mooten gekapt. De plaets daer dit geschiede, was tusschen de Vier Hoeken van de Markt, en NB. by tyde van Henrik van Cuik in den Jaere 1605 nog te zien en in weezen.

By overlevering of oude aentekening heeft men, dat de Proost wierd getrokken uit een Rioel digte by de Slotspoort, in welke hy uit groote vrees, en om zyn leven, waer het mogelyk te behouden, gekropen was. Ter gedagtenis wierd een Hoofd van steen, ruwelyk gehouwen, aen de binnen zyde van de Slotspoort naer de straet ziende in de muer gemetselt, verbeeldende het hooft van deezen voorvegter, en is aldaer als nog te zien: De overige van deeze gezellen, die in de Stad waren zyn 't ontkoomen, en die buiten waren stelden 't op een loopen, en dus wierd Culenburg en de goede Ingezetenen van deezen verderfelyken aenslag bevryd.

Zweer van Culenburg meld de naemen van eenige, die van wederzyde gebleven zyn, als aen de zyde der Borgery; De Schoolmeester, Cantart die Cuper, Gerrit van Voorn en Geert Jansoon: van de andere zyde; De Proost van Aken, des Heeren Broeder van Bueren, Dirk Buys Clarenburg, Willem Gerrit Lauwens zoon, Sander Zuermond mit veele Dooden en Gevangens. Uit een brief van Zweder Bisschop te Utrecht blykt, dat Aert of Arend van Culenburg onder de eerste zwaer gequetst was.

't Is aenmerkelyk dat alle de Historie Schryvers deeze schandelyke dood van Jan van Bueren verzwygen: De rede zal mogelyk weezen, omdat hy zoo een groot Personagie was; Een Geestelyk Persoon, een mededinger naer het Utrechtsche Bisdom, Proost van Aken en van St. Marien t' Utrecht, en dan nog van Hoog Adelyken afkomst uit het Alouwde Geslagte van Bueren gesproten, vermaegschapt by Huwelyken aen het Puik des Adels, en Broeder van Willem den regeerenden Heer; Dat Sweer het verzwygt, zulks kan weezen, omdat Gerrit de Tweede was getrouwt met Elizabeth van Bueren, eene Bloedverwante, ja eige Nicht van deezen Jan.

Omme egter de waerheid van deeze gebeurtenis te staven, zal ik hier bybrengen, 't geen Henrik van Cuik, een Culenburger, Bisschop van Roermond, een zeer geleerd Man, daer van schryft. Het is by geschrift nagelaeten (zegt hy) en 't staet in de Jaerboeken van Culenburg aengetekent, dat JAN VAN BUEREN Proost van Aken en St. Marias Kerke te Utrecht, ten tyde als Sweder van Culenburg tot Bisschop van Utrecht was verkooren, met den Grave van Diepholt en met meer andere Oproermakers den Bisschop Sweder uit zynen Bisschops stoel heeft willen stoten. Als zy daer geen kans toe hadden, hebben zy onze Stad Culenburg, op vermoeden, dat Zweder heimelyk daer uit met hulpbenden gesterkt wierd, gaen beoorlogen: Na dat zy dan eenige Krygsbenden verzamelt, en aen dien kant, daer het Parochieschool staet,eene brugge over de graft geworpen hadden, hebben zyde Stad in 't midden van den nagt aengetast en bemagtigt; Dog de Burgers de wapenen aenstonds aengeschoten hebbende, en de voornoemde Brugge, niet zonder schein van mirakel, afgeworpen en gebroken zynde, zyn de Vyandlyke Benden t' eenemael verdreeven en verslaegen. De Proost die de aenvoerder van den toeleg was, wierd alleen gevangen, en na de Oude Vismarkt, daer de plaets (NB. ) van zyne Doodstraffe nog gezien word (te weeten 1605. ) gebragt: Daer hebben de Burgers, 200 mannen als vrouwen, hem in den Burgerlyken Oploop op de Vischbanken geleit, en van Lid tot Lid aen mooten gekapt: Zedert is 'er op St. Emerentianas Dag ( op welker feest de gemelde zegen bevogten was) eene plegtige en Jaerlyksche Dankzegginge ingestelt, dewelke tot onzen tyd toe geviert is. De plegtige Dankzegginge bestond hier in, dat men Jaerlyks op den Dag van St. Emerentiana het H. Sacrament in processie omdroeg, Misse deede, verdienende alle Mannen en Vrouwen, die deeze plegtigheit bygewoont hadden, veertig dagen aflaet. Zoo een schandelyk en droevig uiteinde had Jan van Bueren, een regte woelwater, die in den Jaere 1421, Brussel meenende met zyne Complicen te overrompelen, in den nagt aldaer met Hondert en vyftig schildboortige mannen gevangen wierd genomen: Die zedert mededinger na het Utrechtsche Bisdom is geweest, en in den Jaere 1427. een aenslag had op Tyel, welke mislukte; Die de Geldersche dorpen bovengenoemd aen kooien hielp leggen: Die de vlamme in de Abdye van Marienweert aanstak, en, daer hy een Geestelyke was en verpligt zulk een Heiligdom te beveiligen, niet ontzien heeft een medewerker, ja voorganger te weezen van die geene, die geen plaetse toegeweid aen Godt ontzagen.

Die nu gereed was om moord en brand te stigten, komt zoo te pas als vooren staet: Sweder van Culenburg heeft ten deezen opzigte een Versje bygebragt:

Te Culenburch binnen mueren,
Sloech Jan in den winter Buren.
Doet een af in't getal
Ghy vint den datum al.

Hoe dit moet getelt worden, laet ik een ander raeden: beter is het te verstaen, 't geen by het onbesuisd volk een Spreekwoord is gebleeven, om dit buitengewoon voorval niet te vergeeten, en mogelyk op de baen, by de vreugde op St. Emerentiana 's Dag, is gekoomen, wanneer men vrolyk zynde heeft geroepen:

Godt dank ! De Proost van Aken op de Vischbank

Wy moeten hier dit byvoegen, dat Bisschop Sweder dien nagt gevallig by zyn Broeder Heer Johan op het Kasteel was, en hoorende dat geroep en geschreeuw van Utrecht! Holland! Bueren! het klinken der wapenen, het gekerm van vrouwen en weerlooze kinderen, meende, of dagt niet anders,dan dat de Stad ingenomen was, maer drie ueren daer nae vernam hy een andere Tael, en hoorde de Burgers van de Stads mueren aen die van het Kasteel toeroepen, dat de Vyanden door de Borgeren waren verslagen of verdreeven: Dus quam hy nevens zyn Broeder in haeste zeer blyde van het Kasteel in de Stad, en vonden aldaer de doode lyken op de straete leggende.

Johan Heer van Culenburg gaf deezen volgenden Brief uit, waerdig om hierin te voegen.

Wy Johan Heer van Culenburg, Ter Lecke, Ten Weerde ende te Ackooye doen Cond allen Luyden met desen openen brive, dat wy hebben aengesien ende aensien di genade onses Liven Heere Gods, die Hy van Syne grondelose Barmhertigheyd aen ons ende onse Borgeren bewyst heeft op Sinte Emerentias dag der H. Jongvrouwe, want inder nagt Johan van Buren Proost tot Aken en te Sinte Marien t'Utrecht met den syne hadden bruggen gemaekt over die Grafte onser alder Stadt, die sy beklommen en deden Trompetten slaen met groote gerufte, also dat Wy en onse Borgeren in grote vrese en angste waren, des zo heeft de almagtige God onse Borgers moet ende kraft gegeeven en hebben den Proost voorsz. met den sweerde verslagen en verdreven, so dat Wy onse Stadt behalden hebben, welker Victorie ende Segen Wy God nimmermeer ten vollen geloven of gedanken en konnen, ende om dat wy deser hoger Victorie God niet ondankbaer wesen willen, so hebben wy ter eeren Godts, syner liver Moeder, der H. Jongvrouwe Sinte Barbaren onser Kerke Patrona, ende in der eere der S. Jongvrouwe Sinte Emerentiana gegeven ende geven onsen liven Collegio ende onsen Kerke een Olden Vrankrykschen Schild des Jaers uyt onse gemale tot Culenborg, die eene helfte uyt de molen binnen der muren van der Oude Stad, ende d'ander helfte uyt onsen molen ende gemalein der Nyer Stad, te betalen Jaerliks ende alle Jaer op den H. Kersavond in duslikken voirwairden, dat onse Rentmeester naer luyd der voorsz. schuld sal doen geven of geven den Camelaer en Kerkmeester als voirschreven unde den Camelaer ende Kerkmeester sullen doen bakken brood, welk brood sy geven en deylen sullen alle Jaer op Emerentianen Dag alle arme menschen tot een eeuwige Memorie en eeuwige geheugenisse deser hoger Victorie, segen en eere, die Syn G. M. aen ons en onse Nakomelingen, Heeren tot Culenborg, onse Burgeren,die nu syn en namaels wesen zullen alle tyden des Dages God danken en loven sollen dat Hy ons so genadelyk sonder onse verdienste beschermt, behoed en in eeren geholden heeft, ende omdat wy Johan Heere tot Culenborg bovengenoemd dit vaste en stede ten eeuwigen dagen gehulden willen hebben, so hebben wy voor ons, onse Erven ende Nakomelingen onsen Segel aen desen brief doen hangen. In den Jare ons Heeren doe men schreef 1428.op den 18. Dag Meert.

De Magistraet der Stad heeft mede een eeuwige Memorie gesticht, waer van de brief luid alsvolgt:

Wy Borgemeesteren, Schoute, Schepenen en gemeene Rade der Stad van Culenborg doen Cont en kennelyk allen Luden mit desen openen brive, dat wy aengesien hebben ende aensien der Genaden Godts enz. enz. Hier volgt een historisch verhael genoegsaem met dezelve bewoordinge, als in den Brief van den Heer, waerom ik dit overslae. Dan volgt: Ende omme ene euwige Memorie ende Gehoegenisse..... hebben wy gemaict in onser Kerke tot Culenborg een festum Compositum in die eere Goids, synre liever Moeder Marien, der Heyliger Joncfrauwen Sinte Barbaren onse Patroenster, ende sonderlingem der eer en der Heyliger Joncfrauwe Slnte Emerentiane, dat men dies dages al dubbelde feest halden sal in beyden Vesperen, in der Hoemisse in der Metten mit negen Lessen, mit beyeren, mit Organen, mit Sange, mit dienste, ende mede dat weerdige Heylige Sacramentte dragen om onse Stadt in der Groeter Cyborien, Hieromme soe hebben wy gegeven ende geven den Eerbaren Collegio, Deken ende Capittel onser Stadt eenen halven ouden Vrancrykse Schild Jaerlix ende alle Jaer te boeren op sinte Johans Avond Baptist te midsomer uit onsen Biercys in dussulker manyren, dat die Kerkmeesters hier af boeren sullen twee Tuyn, die Dienres eenenTuyn, Dyaken en Subdyaken twee Tuyn, die Costertwee Tuyn, die Organist twee Tuyn ende dat ander sullen die Heren voort deylen onder die ghene, die tegenwoordigh zyn nae hoere gewoonte. Ende om dat Wy Borgemeesteren, Schout, Schepenen ende Rade voirsz., willen, dat onse Borgers, die nu syn ende namaels wesen, altyd des dages God danken en loven deeser Eer eende Victorien, mede dat Hy ons so genedelyk sonder onse verdienste beschermt, behoedt ende in eren behauden heeft, so hebben wy dese Hoogtyd by Deken ende Capittel voorsz. gestigt geordineert, ende geloven dit vast en stede te hanuen sonder argelist: in oirkonde des so hebben wy onser Stadt Segel voor ons ende onse nakomelingen aen desen brief gehangen: Gegeven in't Jaer ons Heren 1429. op sinte Agneten Avond Virginis.